Samvedana

बाबुल्या उवाच

2010-03-31T01:03:00.000-07:00

बाबुल्या उवाच
"जा बाबाला विचार की त्याला लहानपणी अभ्यास करायला सांगायला लागायचं का ते" आज्जी आणि नातवाचं गुफ्तगू कानी पडलं आणि मी कान टवकारले. "पण, आऽऽज्जी, व्हाय डु आय हॅव टु स्टडी ऑऽऽल द टाऽऽईम? ". प्रश्णावर प्रश्ण हा तर नवीन पिढीचा ट्रेडमार्क. आमच्या वेळी असलं नव्हत! पण प्रश्ण चांगला होता. उत्तराला मी मुलापेक्षा जास्त उत्सुक झालो.

"अरे... अभ्यास करून तुला बाबा सारखं मोठ्ठं व्हायचं आहे नं? " आ‌ईने युक्तिवाद मांडला. "मोठ्ठं म्हणजे, दाढी ये‌ईल एवढ्ढंऽ मोठ्ठं? " चिरंजीवांची शंका रास्त होती. त्याच्या खाती मोठेपणाच गणित हे दाढी, खिशांतलं क्रेडिट कार्ड आणि मोटारी चालवायचं लायसन्स, यावरच बांधलं होत. "अरे तसं मोठ्ठ नाही रे. ते तर तू होशीलच. पण छान नोकरी (आणि छोकरी, माझ्या मनातला विचार दुसरं काय) मिळेल एवढं मोठ्ठं. बाबाच्या लहानपणी तो फक्त अभ्यास करायचा. शाळेतून घरी आला की आपला आपला होमवर्क करून टाकायचा. असा पोगो आणि डिस्ने पाहत बसत नव्हता. " आता हे म्हणजे जरा अतीच होत होतं. माझ्या बालपणीचा आनंदपट मांडताना आ‌ई विसरली होती की अभ्यासाची अक्कल आली तेव्हा मला चांगलं मिसरूड फुटलं होत. आमच्या वेळी पोगो नावाचा पोरकटपणा नसला तरी उनाडक्या करायला अनेक साधनं होती.

"हो का रे बाबुल्या? ". चिरंजीव हे कोणाला संबोधतायत हे पाहायला मी चमकून मागे वळून पाहिलं. बाबुल्या!! तीर्थरूपांना पहिल्या नावाने मारलेली हाक समजू शकतो, अगदी पितामह, पिताजी, डॅडी, डॅड, पप्पा पर्यंत ठीक होतं. पण मला ’बाबुल्या’ करून माझ्या बाळानं माझंच बारसं जेवलं होतं. हा म्हणजे शोनुल्या, मनुल्या, पिल्लुड्यातलाच प्रकार होता. मुलांना ’किमान’ वडिलांचातरी धाक हवा ह्या सौच्या बाळहट्टाला (बाळाच्या हितास्तव केलेला हट्ट! ) ह्याने तर गवसणी घातली होती. म्हणजे मां का प्यार आणि वडिलांचा धाक. बहोत ना‌ईन्साफी ।

"होमवर्क करायचो म्हणजे... फट्टाफट. असली कटकट तर अज्जिबात नव्हतो करत. " मी अगदी छाती ठोकून उत्तर दिलं. मला वाटत ह्यालाच म्हणत असावेत सफेद झुठं. माझ्या पॉलीग्राफची सु‌ई रपारप वर खाली व्हायला लागलेली मुलाला दिसली असती तर त्याने, "लायर लायर पॅंटस ऑन फायर हॅंगींग ऑन अ टेलेफोन वायर" गाण्याची तुटकी रेकॉर्ड चालू केली असती. तेवढ्यात मराठेसरांनी ’भ’कारावरून चालू होणाऱ्या शिवीसोबत करकच्चून काढलेला चिमट्याच्या आठवणीने मी भानावर आलो. "अरे ****, तुला डोकं आहे तर टवाळक्या का करतोस. नीट अभ्यास कर लेका. " सिगरेटीचा दमदार झुरका घे‌ऊन तांबूस लाल चेहऱ्याने, ते कळकळीने, म्हणजे अगदी चिमट्याची कळकळ जाणवे पर्यंत, आपल्या अस्सल वऱ्हाडी भाषेत सांगायचे. इतक्या कळकळीने दिलेली डोकं असल्याची ग्वाही चिमट्याच्या वळासोबतच विरून जायची आणि मी परत उनाडक्या करायला मोकळा व्हायचो.
नजर भिरभिरत खिडकी बाहेर रणरणत्या उन्हात बहरलेल्या गुलमोहरावर गेली आणि आठवणींना मोहर फुटला. अश्याच एका गुलमोहरावर कापसाच्या बोळ्याने पॉलीनेशनचे प्रयोग करत मी चढून बसायचो. मी पॉलीनेट केलेल्या कोणत्याच फुलाला कधीही शेंग धरली नाही, वो बात और, पण प्रयोग मात्र तासंतास चालायचे. तो भाताचा गलका, त्यात कोरफड, त्यात चुकून फुटलेल्या किंवा चुकून फोडलेल्या बल्बच्या काचेची, आ‌ईच्या नकळत, चटणीच्या खलबत्त्यात केलेली कुटवड, तो धारदार मांजा, त्या पतंगी. काडेपेटीत पकडून ठेवलेले भुंगे, सुतळी बॉंब्सची सुतळीवजा केलेली बारुद आणि त्याला लागलेल्या आगी, दिवसभर क्रिकेट, लगोरी, जीवापेक्षा जास्त जपून ठेवलेल्या कंच्याच्या बरण्या, भोवरे, सुतळ्यांनी बांधून भर रस्त्यावर केलेली सायकल्सची ट्रेन, बोटमोजून आणलेलं कुत्र्याचं पिल्लू (१९ बोटी कुत्रं मालकाला लाभदायी असत म्हणे) आणि त्याच वर्षोनवर्ष चाललेलं ’बस’ म्हणाल्यावर बसायचं घरगुती ट्रेनिंग, हॉस्पिटलच्या मागे सापडलेल्या सला‌ईंच्या ट्युबांची बनवलेली गलोर आणि त्यांनी फोडलेल्या शेजाऱ्यांच्या काचा. ह्या सग्गळ्या उपद्व्यापांना वेळ होता तर आ‌ईच्या आठवणीतल्या माझ्या बालपणीच्या अभ्यासाला वेळ कुठून मिळायचा याचंच मला कोड आहे.

बाप रे ’बाप’
आपण लहानपणी लावलेल्या दिव्यांची उजळणी करता करता, हातातली कॉलेजबॅग जा‌ऊन डायपरबॅग आली, खिशातला कंगवा जा‌ऊन नाकं पुसायला रुमाल, आणि तरुणपण संपून बाप-पण. कॉलेज संपून कुर्यात सदा मंगलम ते कुर्यात बटो मंगलम पर्यंतचे दिवस आले आणि भुर्रकन उडून गेले. म्हणजे फार घा‌ई केली यातला प्रकार नाही. कॉलेज संपून पाळणा हले पर्यंत चांगली आठ, दहा वर्ष गेली. पण म्हणतात ना ला‌ईफ गेट्स ऍट यू.
या सगळ्यात सर्वात गोडं आठवण ठेवून गेलं ते मुलांचं बालपण. नवीन पिढीतले नवोदित बापलोक अगदी नाळ कापे पासून ते रोजच्या डायपरीकरणा पर्यंत बायकोच्या सोबत असतात, अगदी बाटलीला बाटली लावून (दुधाची). बहुदा म्हणूनच की काय, ते मुलांसोबत लवकरच मैत्री होते. ’ए आ‌ई’ कशी आयुष्यभर मैत्रीणच राहते. तसं ’अहो बाबा’ चा बाबुल्या होण्यात मुलांसोबत लहानपणापासून लाभलेल्या जवळिकीचा परिणाम असावा असं वाटत.

या बच्चे कंपनीचा इरसालपणा त्यांनी आ‌ईच्या पोटात बसून केलेल्या उलथापालथेवरुनच समजून घ्यायला हवा. बाहेर पडायची काय ती घा‌ई. आळोखे पिळोखे देत, एकेका लाथेसरशी ते बाहेरच्या जगाला आपल्या अस्तित्वाची आणि दांडगटपणाची जाणीव करून देत असावेत. बाहेरच्या जगाचं पहिलं स्वागत हे पिल्लू, आपल्या लालबुंद ओठांनी मिटक्या मारतं, चला... जेवणाची वेळ झाली म्हणून आरोळी ठोकून करतं आणि पाहिल्या टाहोतच आ‌ईवडिलांच्या डोळ्यात आनंदाश्रू आणतं. त्यात आ‌ईला पान्ह्याकरता ढुशी देता देता, त्याने बापाकडे एक जालीम कटाक्ष टाकल्याची पण मला शंका आहे. माझ्या आ‌ईपासून मला नाळ कापून दूर करणारा हाच तो राक्षस, हा त्यातला भाव असावा.

मग अनेक दिवसांच्या रात्री, आणि रात्रींचे दिवस. आपल्या एकेका अदांनी हा एक छटाक जीव, अख्ख्या घरादाराला गुंडाळून ठेवतो. त्याच ते झोपेतून खुदकन हसणं काय, अन नैनमटक्का करत लाजणं मुरडणं काय. एकादशीच्या चंद्रासारखी वाट पाहायला लावून उगवणारे बापलोक सातच्या आत घरात. घरी खेळायला नवीन खेळणं त्यांची वाट पाहत असतं. मॉलीश करताना पहिलवाना सारखं रगडून घे‌ऊन त्यांनी टाकलेले आनंदाचे चित्कार आणि दिगंबर अवस्थेत घातलेला निरागस धुडगूस म्हणजेतर लाजवाब. हे पिल्लू आपल्या आजारपणातून आ‌ईवडिलांना जवळ आणतं. दोन आठवडे रांगायला उशीर करून आ‌ईवडिलातले अवांतर वाद कमी करतं. "तो जोश्यांचा बाळू, दोन दिवसांनी लहान खरा, पण परवापासून रंगायला पण लागला. अन ही ठमाकाकू ढिम्म, पालथं पडून फक्त खेळण्याकडे बघतं पडते, सरकायचं नाव नाही. " म्हणजे, चिंता करायला एक कॉमन कारण, बाकी वाद बंद. दोघही ह्या कन्यारत्नाला अनेक आमिष दाखवत रांगवण्यात रंगून जातात. यावेळेत टीव्ही, सिनेमे सब बंद. झुऽऽऽम.. बस्स इस्सको देखो. बालपण दे गा देवा, मुलांना, अशी मागणी अनेक पालकांकडून उप्परवाल्याकडे गेल्याची बातमी आहे. मला वाटतं, रात्री चुकून पायचा धक्का लागून केकाटणारी एक दोन खेळणीतरी आठवणीकरता घरात पेरून ठेवायला पाहीजेल होती.

दिवस गेल्या पासून ते मुलं बालवाडीत जा‌ईपर्यंतचे दिवस म्हणजे आठवणीतल्या कोरीव लेण्या. नंतर पालकमहोत्सव संपतो अस नाही, पण तोवर मुलं कशी वाढवावी हा प्रश्न पडलेला नसतो. ती वाढतच जातात, आपो‌आप. त्यांच्या शिक्षणाचा आराखडा ते उपजतच घे‌ऊन येतात. त्यात पालकांचा हातभार म्हणजे बाकी पोरांशी तुलना करत चिंता करायची आणि आपली प्रतिकृती त्यात शोधण्यात वेळ घालवायचा. काही भेटायला येणाऱ्या धूर्त मित्रमंडळींना, मी बापाला बाजूला गाठून मुलं कसं डिक्टो त्याच्या सारखं दिसतं आणि आ‌ईला खोपच्यात घे‌ऊन काय हुबेहूब तुझी कॉपी आहे अशी थाप ठोकून बर्फी, पेढ्यांच्या पुड्यांवर ताव मारताना मी चीकटहात पकडलं आहे. या दरम्यान, मुलांचं कधी जेवायचं, चावायचं, रांगायचं, रडायचं, धावायचं, बोलायचं याच वेळापत्रक ठरलेलं असतं. ते जर का प्रॉडक्ट स्पेसिफिकेशन्स च्या स्वरूपात छापून आलं असतं तर कित्तीतरी नवोदित पालकांच्या व्यर्थ चिंता दूर झाल्या असत्या. या दरम्यान, पोटात बसलेला गॅसचा दट्टू, पुस्तकं वाचून किंवा टीव्हीवरच्या आज्जीबा‌ईंचा उपदेश "ग्रा‌ईप वॉटर दे त्याला. मीपण तू लहान असताना तेच देत होते" हे एकूनपण शिकता येतो.

पण घरोघरी ज्ञानेश्वर तयार करण्याचा फॉर्म्युला तेवढा सरळसोट नाही. लायसन्सराजमध्ये, मोटार, स्कूटर, विमान चालवायला लायसन्स लागतं, साधी निरा विकायची तरीही तेच ’सरकार मान्य’. पण मला तरी कोणतं ट्रेनिंग करून, लायसन्स काढलेलं आठवतं नाहीये मुलं काढायला आणि वाढवायला. त्यात काय, सगळेच करतात, मला न जमायला झालंय काय? अश्याच एका असंभव आत्मविश्वासातून आधी लग्न!! त्यातून रांगता रांगता, पहिलं पा‌उलं टाकतो न टाकतो, तोच डबल स्ट्रा‌ईक. लग्न झाल्या झाल्याच ’गोड’ बातमीचे ’आंबट’ प्रश्न सुरू, "हं, आता गुड न्यूज कधी!? ". "अहो काकू, आत्ताच तर लग्न झालंय. अभी तो हमारे खेलने कुदने के दिन है।" असं म्हणायचं तर, "म्हणजेऽ, काही प्रॉऽब्लेम तर नाही ना? " असा ’टोकेरी’ प्रश्न. त्यात तुम्ही याल का आम्हाला शिकवायला मुलं कशी वाढवायची ते, हे विचारायची पण सोय नाही. ह्यांच्याच पोराने दिवाळं काढून, आ‌ई-बापाचे रिटायरमेंट फंडस पळवलेले.

आपल्या ह्या अनमोल क्रियेशनला, या ’जालिम दुनिये’ करता तयार करायचं म्हणजे सोप्पं काम नाही राव. त्याला चांगलं वा‌ईट समजायला हवं. "सौरभच्या बाबाने त्याला काय सांगितलं माहीती‌ए का? कोणाचा धक्का जरी लागला तरी त्याला दहा गुद्दे द्यायचे म्हणजे तो तशी चूक परत करत नाही. बाबा, सौरभने मला काल खूप मारलं. " आता ह्यांना आपण गांधीगिरी शिकवायची की आं़ख के बदले आ़ंख? "पण मी आ‌ईच्या पोटात गेलोच्च कसा बाऽऽबा? ", ह्याला उत्तर देवानी पाठवलं की ’बाल’ब्रम्होपदेश द्यायचा? असे अनेक प्रश्ण मला "रीसेशन कधी संपेल? " ह्या प्रश्णापेक्षाही लवकर सोडवणं जास्त गरजेच आहे.

तात्पर्य म्हणजे, "टेन लिटल फिंगर्स ऍंड टेन लिटील टोज" पासून ते "व्हाय डु आय हॅव टु स्टडी ऑल द टा‌इम" हा प्रवास आता निर्णायक घडीला ये‌ऊन ठेपला आहे. मुलांना चांगलं कसं वाढवायचं? मुलमुली चांगली असतात म्हणून चांगली निघतात (आपल्या सारखी! ) की त्यांना पालक चांगले बनवतात?

सुजाण पालक रेसिपी?
माझ्या वाढीव आठवणीमध्ये पालक म्हणजे, लहानपणी सर्वे-सर्वा, तरुणपणी इमोशनल पंचींग बॅग्स, मोठेपणी ’क्योंके सां़स भी कभी बहू थी’. त्यांच्याशी ’मुलं कशी वाढवावी’ या विषयावर चर्चा करायचा प्रसंग आधी कधीच आला नव्हता. मी अगदी स्वतःच्या घडणावळीला आदर्श मानत, खुद्द जन्मदात्यांनाच पालकरहस्य विचारायचं ठरवलं. उत्तरा करता फार वाट पाहावी लागली नाही. "तुम्ही चांगले निघालात हेच खरं सगळ्यात मोठ्ठ आश्चर्य आहे. " घ्या आली का पंचा‌ईत. आमच्या चांगुलपणाचंच आश्चर्य! "खरं तर आम्ही फक्त खूप प्रेम, चांगला आदर्श आणि भरपूर वेळ, या खेरीज स्पेशल असं काहीच केलं नाही". आता आमच्या चांगलेपणाच आश्चर्य खुपलं तरी, बाकी गोष्टी अंतर्मुख करायला लावणाऱ्या होत्या. प्रेम, आदर्श.... जमेल, अगदी नो प्रॉब्लेम. म्हणजे सत्यमेव जयते, दारू-सिगरेट बंदी, शांती, सुविचार वगैरे. पण पालक रेसिपीतला भरपूर वेळ, तो कोणत्या मॉल मध्ये मिळतो?

तेझा़ब सिनेमातलं अनिलकपूरने माधुरीला रोखून आणि मंदाकिनीला टेकून फेकलेलं वाक्य आठवयं? "वो क्या है के... टा‌इम मिलता नही है, निक्कालना पडता है।" तरुणपणी सिनेमा पाहताना ओरडून सांगावंस वाटायचं (अजूनही वाटतं), अग माधुरी, त्याला सोड, इकडे ये, माझ्याकडे टा‌इमच टा‌इम आहे. आता या अप्सरे करता टा‌इम कुर्बान (निदात सिनेमा पाहण्यात) करायला तत्पर असणाऱ्या बापांची सद्य परिस्थिती खालच्या फॉर्मुल्यात मांडता ये‌ईल. मान्य आहे, आयांनातर याच्या पेक्षा अनेकपट जास्त घडामोडींना सामोरं जावं लागतं. ऍग्रीड. पण पोळ्याच्या एका दिवशी नंदीला सजवलं तरी गोमातेच महत्त्व आणि माहात्म्य कमी होत नाही. काळजी नसावी.
मुलांसोबत घालवलेला नॅनो वेळ = २४ - (पैसे आणि थोडे अजून पैसे कमावण्यात गुंतवलेला वेळ) - (क्रिकेट बघण्यात आणि बोलण्यात गुगली गेलेला वेळ) - वर्गमूळ(झोप) - (बायको सोबत प्रेमाच्या चार गोष्टी करण्यात घालवलेला काल्पनिक वेळ)

आता या नॅनो क्षणांतला, प्रत्येक क्षण कसा प्रॉडक्टीव्ह हवा. अशी प्रॉडक्टिव्हिटी वाढवायलाच तर कंपनी भरमसाठ पगार देते. घरीपण तेच सूत्र. डु मोर विथ लेस. उदाहरणच द्यायचं म्हणजे, फक्त कोणत्या पानावरचा होमवर्क संपवायचा आहे सांगून तासाभरात तो न सांगता संपला पाहिजे. गणित, तबला, डान्स, घुडसवारी, चित्रकला, संगीत या कलांमधलं नैपुण्य जपून वर्गातला पहिला नंबर जपला पाहिजे. भितींवर पाढ्यांचा चकाचक तक्ता लावून एका आठवड्यात सतरा चोक विचारलं (सेव्हंटीन फोऱ्झ्झा) की लग्गेच उत्तर आलं पाहिजे. आठ वर्ष म्हणजे काय खेळायचं आणि बालिशपणाचं वय आहे? डोळे मोठ्ठे केले की पाहुण्यांसमोर मांडलेला उच्छाद बंद हो‌ऊन खेळणी (अख्ख्या कॉलनीला पुरतील एवढी) जागच्या जागी गेली पाहिजेत. अश्या ह्या, आपल्या प्रॉडक्टचा विचार न करता भरकटलेल्या प्रॉडक्टीव्हिटीच्या अपेक्षा.

पालक रेसिपीत, भरपूर वेळेसोबत, अनेकजण थोड्याफार प्रमाणात आपल्या आवडीनुसार, आणि लहानपणी तयार झालेल्या टेस्ट नुसार, ’धाकाचा कोळ’ पण घालतात. अनेकांच्या मते त्याने मुलांचा अर्क काढण्यात मदत होते. पण जेवणातल्या मिठासारखा थोडा जरी जास्त झाला तर मुलं अर्क होण्यात हातभार लावतो असं मला वाटत. आत्या, काका, बाबा जमले की गप्पा रंगतात, आजोबा टांग्यातून घरी आले की सगळी पोर, जमेल तितक्या लवकर कशी नजरे‌आड व्हायची, आणि अभ्यासाला लागायची. मला परवा स्वप्नात दिसलं की मी मोटारीतून उतरल्याच पाहून पोरं बाबाच्या धाकाने पुस्तकात मुंडी घालून पाढे घोकत बसलेत अन बायको अहो आले घरी या आनंदात गाणी गात.... असो. स्वप्न मोडलं आणि विचार केला, खरच का यात मजा आहे? आजोबांनी "मस्ती टाऽऽऽईम... " अशी आरोळी ठोकून, मुलांची बाबाला आधी चीत करायची चेंगाचेंग अनुभवली असती तर ते पण जरा चील‌आ‌ऊट झाले असते. तो धुडगूस नकोसा झाला तरी, नसला तर चुकचुकतो. एवढा धाक ठेवून त्यांनी काय कमावलं आणि त्यांच्या पोरांनी काय गमावलं हा सवाल आता कोण करणार?
काही पालकांची अपेक्षांची पद्धत जरा हटके असते. त्यांच्या अपेक्षा अमाप विश्वासात दडलेल्या असतात. आता स्वतःचंच उदाहरण द्यायचं तर, आ‌ईचा अमाप विश्वास होता (अजून आहे का माहिती नाही), की आपला पोरगा सिगरेटीला हात (तोंड) लावूच शकणार नाही. हे ती मला दहादा बोलूनही दाखवायची. आता हॉस्टेलला राहून एखादा झुरका घेतलाही असेल, पण तो धूर आतून पोखरून काढायचा, मन खायचं की आपण विश्वासाला तडा देतोय. मागे वळून पाहता वाटत की दुसरा झुरका नाकारून अनेक झुरक्यांना टाळलं खरं. आता आम्ही चांगले होतो म्हणून हा (अंध)विश्वास खपून गेला की पालकसत्वाचा हा झणझणीत रस्सा बाकी ठिकाणीपण सेम झटका दे‌ऊन जातो? (पोरी फिरवूच शकणार नाही हा विश्वास पाळून काय वांधे झाले ते सांगणे नको! )

असे पालक रेसिपीतले अनेक जिन्नस पडताळून झाले पण त्यांचं प्रमाण आणि माप न समजल्याने डोक्यातला गोंधळ वाढतोय आणि डोक्यावरचे केस पिकायला लागलेत.

थोडीसी जमी, थोडीसी दिशा, आणि (जमल्यास) थोडा आसमां
आपण जसे वाढलो, दाढी ये‌ईल इतके आणि क्रेडिट कार्ड, मोटार लायसन्स मिळेल इतके मोठ्ठे झालो तसेच नवीन पिढीतले का बरं वाढले पाहिजेत? त्याचं वातावरण वेगळं आणि सुखसोयीपण. वडिलांचा रिटायर्मेंटवेळचा वर्षाचा पगार, अनेक तरुण मंडळी महिन्यात कमावून उडवतात, यात मोठेपणा त्यांचा की मार्केटचा हा प्रश्न मिनिटभर बाजूला ठेवला तरी स्टॅंडर्ड ऑफ लीव्हीग, उच्च शिक्षण आणि सुखसोयींवर खर्चाच्या सोयीतली (डिसपोझिबस इनकम) वाढ लक्षात घेण्या जोगी आहे. आजच्या मुला-मुलींना ग्लोबल इक्पोझर मिळणं किती सोपं झालंय. तुम्ही आम्ही जर आ‌ई-बाबांच्या चौपट, अष्टचंगात अडकलो असतो तर, चेस च्या मजेला मुकलो असतो. तश्यातलाच प्रकार आपण आपल्या लहानांवर तर लादत नाहीये ना?

बरं, नवीन पिढीला मिळणारी व्हिडि‌ओ गेम्सची मजा तुम्ही आम्ही लहानपणी पत्ते आणि व्यापार खेळून जगत होतो. त्यांचा इंटरनेट वरचा रिसर्च आपण अनेक पुस्तक कुरतडून करत होतो. मुद्दा त्यांना दिवस-दिवस गेम्स खुळू देत आणि इंटरनेट वर बसू देत असा नाहीये. पण थोडी मुभा द्यायला काय हरकत आहे? व्हिडि‌ओ गेम खेळून त्यांचा सर्वांगीण विकास नाही झाला तरी बाकी अनेक स्कील्स ते विकसित करून शकतात. तुम्ही ठरवा नं कोणते गेम खेळायचे आणि कोणत्या संकेतस्थळांना त्यांना जाता ये‌ईल ते (कंप्युटरवर पालकांना मुलांना गूगलवर ध चा मा करू नये याची सोय असते). पण आमच्या लहानपणी असलं नव्हतं. आम्ही पाच भावंड एक खेळणं खुळून मोठे झालो, हे तत्त्व का? त्यांच्या नशिबानं मिळालंय तर आपली तडफड कशाला?

आपल्या पैकी अनेकांच जरा गुलमोहरासारखं झालं, आजूबाजूला पेटल्या शिवाय आपण काही मोहरलोच नाही. आपला गुलमोहर झाला पण नवीन पिढीचा सदामोहर हो‌ऊ शकतो का (आयुष्यातले झटके न खाता)? खरतरं मागे वळून पाहता, नवीन पिढी जुन्या पिढीच्या कायम एक पा‌ऊल पुढे असते किंवा असू शकते जर त्या पावलांनी योग्य दिशा घेतली तर. शेवटी अधोगती आणि प्रगती, दोघातही गती आलीच, पण एक उत्तरेला अन एक दक्षिणेला. ही दिशा डझनभर क्लासेस लावून मीळेक का क्वालिटी टा‌इम दे‌ऊन. आणि अभ्यासाचंच म्हणाल तर, आतून हाक आल्याशिवाय रट्टेबाजी शिवाय काही होत नाही हो. शेवटी मुलांना लीडरशीप शिकवायचीये का ग्लोरिफा‌ईड खर्डेगीरी हे पालकांच्या हातात असतं का? जे अनुभव आपल्या मिळाले तेवढेच चांगले ठरवून तेच पोरांना द्यायचे हा अट्टहास का? आपण ज्या संकुचित भाषीकता, जातीयतेत वाढलो त्यातच त्यांना जखडवायचं का त्यांच्यात माणुसकीची आणि वैसुदैवं कुटुंबकम, ही भावना रुजवायची?

आपल्याला जन्मदात्यांनी अजून काय दिल, किंवा बाकीच्या सुजाण लोकांच्या पालकांनी काय दिलं याचं निरीक्षण आणि परीक्षण केलं तर मला जाणवतंय की ते त्याच्या वारसदारांना थोडा टेकू आणि थोडा धक्का देतात. म्हणजे गुलझा़री भाषेत सांगायचं तर, थोडीसी जमी आणि थोडीसी दिशा. आसमां देता आला तर उत्तमच पण एक टेकू, एक घर जे बाहेरच्या दुनियेत मोठ्या चुका करायच्या आधी छोट्या चुका करायची आणि सुधारायची प्रयोगशाळा बनून पाठीशी उभं राहत. त्यांना चांगल्या वा‌ईटातला फरक समजायची संवेदनशीलता देतं. द्वेष, राग, चीड हे वा‌ईट आणि प्रेम, समजूतदारपणा आणि शांती चांगली, याची कृतीतून जाणीव करून देत, दिशा देत, ते घर. नाहीतर लहानपणी पालक मुलांना बडवतायत आणि मोठेपणी मुलं पालकांवर डाफरतायत, लहानपणी पालकांना पोरांकरता वेळ नाही आणि मोठेपणी पोरांना पालकांच तोंड पाहायचं नाही. काय मतलब आहे? व्हॉट गोज अरा‌ऊंड, कम्स अरा‌ऊंड.

टाटा, बजाज आणि बिरलांच्या पोरांना एलेव्हेटेड लॉंचिंग पॅड मिळाल्याने ते इतके पुढे गेले असतील का? राज्यकर्ते, नटनट्याच घ्या, आ‌ई-बापाचा टेकू घेत घेत अनेकांची वैयक्तिक कारकीर्द उल्लेखनीय आहे. टेकू घे‌ऊन बऱ्याच मंडळींनी आपल्या नशिबाचे फासे पालटले (तुषार कपुर आणि ईशा दे‌ओल सोडून. त्यांचं टेकू घेणं आणि धक्के खाण कधी संपतंय, राम जाने). त्यांचं पाहून वाटतंय की जमल्यास वारसदारांची स्टार्टींग ला‌इन पुढे ढकलायची आणि थोडं वरच लॉंचींग पॅड द्यायचं. आता जमशेदजींच्या आगगाड्यांत रतन अडकून पडला असता तर आज टाटा नाव जगासमोर कोरू शकला नसता. इंदिराची राजनीती राहुलने पाळली असती तर आज पक्षाला शून्यातून वर आणणारा कॅटॅलीस्ट बनू शकला नसता. ते त्यांच्या वेळी योग्य होते (आणीबाणी सोडून! ), हे ह्याच्या वेळी सही आहेत. पण बघा ना, ह्या मंडळींना खूप पुढली स्टार्टीग ला‌इन मिळाली खरी, पण ते धावलेही त्याच जिकिरीने. स्ट्रगल काही सुटत नाही बघा. कोणी हजारा करता स्ट्रगल करत, तर कोणी लाखाकरता, तर कोणी करोड करता. कुणाची धडपड कमावायला, कुणाची कमावलेले टिकवायला तर कुणाची वडिलोपार्जित आलेले वाढवायला.

॥ याच साठी केला होता अट्टहास, पुत्र, कन्यारत्न, सुजन व्हावे ॥
प्रॉडक्टिव्हिटिचा विचार न करता, पैसा फेको तमाशा देखो न करता, शॉपिंग मॉल्सला कुटुंब संमेलनाची जागा न बनवता, या वेळेत अजून काय कामं करता आली असती याचा विचार न करता, डोस न पाजता, आपण लहानपणी काय दिवे लावले याची उजळणी न करता, मुलांसोबत चेस, पत्ते, व्हिडि‌ओ गेम्स खेळायचे, पुस्तकं वाचायची, गोष्टी सांगायच्या. निरागसता जपून त्यांचं लहानपण जगायचं आणि जगू द्यायचं. ते सगळं करताना दिशा सुधारायला मुभा द्यायची. सोबत वेळ घालून, हसत खेळत अभ्यासाची गोडी लावायची. त्यांना सुजन बनवायचं, एक प्लॅटफॉर्म द्यायचा, थोडी दिशा द्यायची, त्यातून वेळ मिळालंच तर त्यांच्या आवडीचा एखादा क्लास लावायचा. काय म्हणताय वडिलधारी मंडळी, जमणार?

माझं विचाराल तर, कळतंय पण पूर्णपणे वळत नाही. एक धरलं तर दुसरं सुटतंय आणि दुसरं पकडलं तर तिसरं निसटतंय. दर्द बढता गया ज्य़ो ज्य़ो द़वा की. पाहूया जमतंय का ते, नाहीतरी काय, अजून वीस वर्षांनी (हो, आजोबा व्हायला माझी थांबायची तयारी आहे) आपण सांगायला मोकळे, आजोबा उवाच "बाबा लहानपणी फट्टाफट अभ्यास करून टाकायचा, असा व्हर्च्यु‌अल रियालिटित जा‌ऊन बसत नव्हता. "

एक स्वप्न साकारतंय स्वदेशपरतीचं

2009-04-10T08:20:00.000-07:00

एक स्वप्न साकारतंय स्वदेशपरतीचं

स्वप्न अमेरिकेचे
जून १९९७ ची एक रात्र. चेन्न‌ईतल्या महाराष्ट्र मंडळाच्या हॉस्टेलमधून नुकताच फ्लॅटमध्ये शिफ्ट झालो होतो. दमट, गरम, खारट हवेने हैराण होत आम्ही तिघं मित्र नवीन गाव, भाषा, भातमय जेवण आणि नवीन सॉफ्टवे‌अर कंपनी या सगळ्यांशी ऍडजस्ट करत नवीन येणाऱ्या दिवसाची आतुरतेने वाट पाहत, एकमेकांची चेष्टा करत दिवस काढत होतो. अभी गोवेकर, विवेक दिल्लीकर आणि मी पुणेकर. घरचं भाडं जा‌ऊन जेमतेम बचत व्हायची. तेव्हा आय.टी.मध्ये सध्यासारखे भक्कम पगार नव्हते. त्यात किचनमध्ये ला‌ईट गेलेला आणि रॉकेलच्या स्टोव्हचा वास, त्यामुळे आमचं रात्रीचं जेवण बहुधा बाहेरच असायचं.
शेजारच्या सर्वांन्न भवन खानावळीत डोसा, सांबार, पायसम चोपून खायचं, झोपण्या‌आधी गच्चीवरच्या पाण्याच्या टाकीवर बसून कधी गप्पा, कधी गाण्याच्या भेंड्या, तर कधी एकमेकांची थट्टामस्करी करत तारे बघत पडायचं, असा आमचा दिनक्रम होता. पण रात्री चेन्न‌ई ए‌अरपोर्टहून विमानं उडायला लागली, की डोक्‍यातली चक्रं चालू व्हायची. विमानाचे ते लुकलुकते दिवे त्या टिमटिमत्या ताऱ्यांच्या बॅकड्रॉपवर नाक उडवून ऐटीत निघून जाताना दिसली, की आमच्या रंगलेल्या गप्पा बंद व्हायच्या. तशातच शांतता भंग करत तिघांपैकी कोणीतरी "कब जायेंगे यार यू‌एस को? आय कॅन नॉट वेट ना‌ऊ!" अशी कळ लावून जायचं. नंतर गप्पांना मूड नसायचा. मग मी जड मनाने गंजलेल्या जिन्यावरून खाली उतरून आणि अंगाला ओडोमॉस चोपडून अमेरिकेच्या स्वप्नांमध्ये रात्रभर हरवून जायचो. उगवलेला दिवस मात्र रोजसारखाच अस्तित्वाची जाणीव करून द्यायचा आणि मी ऑफिसच्या तयारीला लागायचो.
हे यू‌एसला जायचं भूत माझ्या डोक्‍यात बरीच वर्षं होतं, अगदी एक्‍क्‍याण्णव मध्ये मुंब‌ईला शिकायला आल्यापासून. तसा मी अकोल्याचा... आय मीन नागपूरचा... नाही खामगावचा... छे छे नांदेडचा... छे... आयडेंटिटी क्रायसिस झालाय राव.... बाबा बॅंकेत असल्यामुळे दर दोन-तीन वर्षांनी बदली व्हायची. नवी शाळा, नवीन घर, नवे मित्र. या चेंजचीच नंतर सवय झाली. ऍडिक्‍शन झालं म्हणाना. बारावीला अकोल्यात असताना मला मुंब‌ईचं प्रचंड वेड होतं. अमिताभ राहतो त्या जागी इंजिनि‌अरिंगला जायचा मनसुबा होता. अशी स्वप्नं घे‌ऊन ऍक्‍टर लोक मुंब‌ईला येतात म्हणे. असो! इमानदारीत अभ्यास केला आणि मेहनतीचं फळ मिळालं. विदर्भाला मुंब‌ईकडून सप्रेम भेट मिळालेल्या पाच ओपन सीटपैकी एक सीट मला व्हीजेटी‌आयमधल्या प्रॉडक्‍शन इंजिनि‌अरिंगकरता मिळाली... डोक्‍यातला यू‌एस‌ए टायमर इंजिनि‌अरिंगच्या तिसऱ्या वर्षी वाजला. सीनि‌अर कॉम्प्युटर सायन्सच्या मित्रांकडून कळायचं, की अमेरिकेत जायचं तर फाडफाड इंग्रजी यायला हवं आणि "see' यायला हवं. त्याला "c' म्हणतात हे नंतर समजलं. मी अस्सल मराठीतून शिकलेलो. आता नवीन भाषा शिकणं आलं - बोली इंग्लिश आणि "सी’.
मी प्रॉडक्‍शन इंजिनि‌अरिंगच्या गरम प्रयोगशाळेत भल्या मोठ्या मशिन्सवर घाम टिपत काम करत होतो. पण मनाच्या कोपऱ्यात मात्र त्या ए‌अरकंडिशन्ड खोलीतला छोटासा संगणक मला सारखे ’कूल कॉल’ देत होता. इंजिनि‌अर बनलो आणि पुणेकर व्हायचं ठरवलं. प्रॉडक्‍शन इंजिनि‌अर्सची पंढरी - टेल्कोमध्ये चिकटलो; पण यू‌एस अँड आयटीचं खूळ काही डोक्‍यातून गेलं नव्हतं. तेव्हा नुकताच पुण्यात सी-डॅकचा डिप्लोमा इन ऍडव्हान्स्ड कॉम्प्युटिंग सुरू झाला होता. मी नोकरीला रामराम ठोकला आणि सी-डॅकची पायरी गाठली. माझी दुसरीच बॅच. त्या वेळी सॉफ्टवे‌अर ट्रेनिंगचं एवढं पेव फुटलं नव्हतं आणि पुढे नोकरीची शाश्‍वतीही नव्हती. पण मोठा भा‌ऊ खंबीरपणे पाठीशी उभा राहिला आणि मी हिंमत केली. जो होगा देखा जा‌एगा!
आणि मग आले ते मंतरलेले दिवस, प्रोग्रॅमिंग करताना मी हरवून जायचो. एखाद्या लहान मुलाला जर त्याचं खूप आवडीचं खेळणं दिलं तर तो कसा हरवून जातो तस्सच. मॅजिकल... फंडू. ट् रेनिंगचे सहा महिने कसे गेले कळालं पण नाही. कोर्स संपल्यावर पुढील दोन वर्षं भारतीय आयटी कंपनीतून अनुभव घेत चेन्न‌ईला पोचलो. पाण्याच्या टाकीवर, यार दोस्तांबरोबर, घिरघिरणारी विमानं आणि अमेरिकेची स्वप्नं पाहत.
स्वप्नातल्या देशात
यू‌एसमध्ये अखेरीस डॉट कॉम बूम झाला आणि आमची स्वप्नपूर्ती झाली. एकापाठोपाठ एच १ बी व्हिसा घेत आम्ही तिघंही कॅलिफोर्नियाला पोचलो... स्वप्नातल्या जागी. आमची चेन्न‌ईची गॅंग आता सनिवेलात जमली. आता नवीन घरी रॉकेल स्टोव्हच्या जागी कुकिंग रेंज आली, पायी-गाडीच्या ऐवजी मोटारगाडी आली. व्हॅक्‍युम क्‍लिनर, डिशवॉशर आले. सगळ्या अद्ययावत सोयी होत्या. भांडी कोणी घासायची आणि घर कोणी झाडायचं हे वाद आता कमी व्हायचे. आता स्वीमिंग, टेनिस, हायकिंग, मूव्हीजला बराच वेळ मिळायला लागला. आमची मैत्री पण अजून दृढ झाली. खरंतर आमच्यात बरेच फरक... अगदी भाषेपासून ते खाण्याच्या सवयीपर्यंत. पण एक धागा आम्हाला धरून होता- स्वप्नांच्या क्षणी एकमेकांकडून मिळालेल्या साथीचा आणि त्यातून निर्माण झालेल्या स्नेहाचा, आठवणींचा.
काळ बदलत होता
"तुम्हाला गव्हर्न्मेंट कॉलेजमधून शिकून यू‌एसला नोकरी करताना लाज कशी वाटत नाही?" असा युक्तिवाद करणारे ’जीवलग’ स्वतःचा बायोडाटा दे‌ऊन यू‌एसमध्ये नोकरी शोध म्हणायला लागले होते. इकडे मंडळी फटाफट लग्नाचे बार उडवून आमचं अपार्टमेंट रिकामं करत होती. मलासुद्धा अमेरिकेतल्या एकटं जगण्याचा कंटाळा आला होता. आपलंस, ज्याच्याकरिता ऑफिसमधून घरी जायची ओढ लागेल असं कोणीतरी मलाही हवं होतं. शेवटी मी खडा टाकला. आ‌ई, मी "स्पेसिफिकेशन्स’ पाठवतो तश्‍शी बायको शोधून दे. माझी स्पेसिफिकेशन्स पण काय हो... टिपिकल... सुंदर, सोज्वळ, सुशिक्षित, मनमिळा‌ऊ, लांब केस... वगैरे. डॉक्‍टर आणि त्यात आर्टिस्टिक असेल तर काय... सोने पे सुहागा आणि कमाल म्हणजे मिळाली... अगदी हवी तश्‍शी... आणि त्यात मुंब‌ईकरीण... डॅशिंग. म्हणजे मी अभिमानानं म्हणतोय हो. उगाच गैरसमजुती नकोयत.
संसार सनिवेलात सुखात सुरू झाला. एकमेका साह्य करू दोघे करू ’मार्स्टस’ धर्तीवर, सौ आणि मी एम‌एस आणि एमबी‌ए केलं. दोघांची शिक्षण संपली आणि तोवर आम्ही ’हम दो हमारे दो’ झालो होतो.
एव्हाना नोकरीत स्थैर्य आलं, कॉन्फिडन्स आला, जिवाची अमेरिका करून घेतली, चार गाड्या बदलल्या, सॉफ्टवे‌अरमधून बिझनेस मॅनेजर म्हणून उडी घेतली. सौं’नी सक्‍सेसफुल योगा बिझनेस सुरू केला. छान हवा, पाणी, निसर्गरम्य देखावे, जगभरातले क्‍युझ‌इन्स, मुलांसाठी बेस्ट शाळा, खूप जीवलग मित्र, मोठाल्ले पब्लिक पार्क्‍स, पब्लिक लायब्ररीज, झक्कास जॉब, दिमतीला वर्ल्डक्‍लास गाड्या... सगळं छान होतं. नथिंग टू कम्प्लेन अबा‌ऊट. बट...

इंडियन ड्रीम
हे सगळं असतानादेखील काही तरी मिसिंग आहे, असं सारखं वाटायचं. आपलं शब्दकोडं सुटलं नाही की चुकचुकल्यासारखं वाटत राहतं ना तसंच काहीसं. खरं तर आयुष्याच्या कोड्याची बरीच उत्तरं सापडलेली होती. बायको, मुलं, घर, नोकरी, स्टॅबिलिटी, मॅच्युरिटी, कॉन्फिडन्स वगैरे. पण मन मात्र भारतातच राहिलं होतं. दर वेळी भारतात गेलो, की वाटायचं, की परत ये‌ऊच नये. खरं तर सिलिकॉन व्हॅलीत राहणं म्हणजे स्वच्छ सुंदर पुण्यात राहण्यासारखंच आहे. पण एखाद्या फा‌ईव्ह स्टार हॉटेलमध्ये राहूनदेखील जशी ’घरी’ जायची ओढ लागते ना तसं वाटायचं. भारतातील धूळ, गर्दी, अस्वच्छता, ध्वनिप्रदूषण हे जाणवायचं. पण इथं खूप आपलेपण, आपुलकी, प्रेम, जिव्हाळादेखील जाणवायचा.
अमेरिकेत माणसं दिसायची खोटी! सगळीकडे गाड्या पाहून जीव उबायचा - छोट्या, मोठ्या, स्वस्त, महाग, जॅपनीज, जर्मन, हम्मर, हायब्रीड. कोणाला भेटायचं म्हणजे अपॉ‌इंटमेंट घेणं आलं. तसा मी काही फार लोकंवेडा आहे अशातला प्रकार नाहीये; पण आपल्या ’स्पीसीज’ मध्ये राहायला आवडतं. कार्सच्या इंडिव्हिज्यु‌अलिस्टिक कृत्रिम जगात विचित्र वाटायचं. इथून आ‌ई-बाबा "तुमचं करि‌अर सांभाळा, आमच्याकरता कॉम्परमा‌ईज करून भारतात ये‌ऊ नका" असा प्रेमापोटी (पण माझ्या दृष्टीने रुक्ष) सल्ला द्यायचे. तसं करि‌अरचं म्हणाल तर आम्हा दोघांना भारतातही जबरी स्कोप आहे. "आफ्टर ऑल वु‌ई आर द सेकंड फास्टेस्ट ग्रो‌ईंग नेशन इन द वर्ल्ड!’ एक महासत्ता बनण्याच्या मार्गावर.
मी परदेशी गेलो तेव्हाची परिस्थिती वेगळी होती. आता आम्हा परतणाऱ्या भारतियांवर ऑपॉर्च्युनिस्ट हा शिक्का मारणं सोपं आहे. मात्र, परदेशस्थ भारतीयांनीही भारताच्या प्रगतीला फॉरेन इन्व्हेस्टमेंट आणि क्रॉस पॉलिनेशन ऑफ आयडियाजतून हातभार लावलेला आहे, ही विचाराची बाब आहे. असो, शेवटी आम्ही ठरवलं - फॉलो द हार्ट. भारतात परतायलाच हवं. ना‌ऊ ऑर नेव्हर. जोवर मुलं लहान आहेत तोवर ते शक्‍य होतं. मोठी झाली, की त्यांची ओपिनियन्स फर्म होतात, अमेरिकन कम्फर्ट झोनमध्ये जातात. पालकांना धमकावतात, की अमेरिकेतच राहायचंय आणि नंतर रुखरुख लागून राहते, की लवकर जायला हवं होतं (मित्रांच्या अनुभवाचे बोल). डोकं अमेरिकेत, तर हृदय भारतात अशा त्रिशंकू राहण्याचा पण कंटाळा आला होता. तर फायनल एका वर्षाचं प्लॅनिंग आणि एका दशकानंतर मार्च २००८ ला परतलो. फॉर गुड.

आम्ही अमेरिकेतलं समृद्ध आयुष्य सोडून काय मिळवलं आणि गमावलं?
दोन महिने भारतात रुळल्यावर मुलांनी परवा चक्क मराठीत माझ्याशी बोलायला सुरवात केली आणि मला चक्कर आली. संस्कृत श्‍लोक म्हणून दाखवले तेव्हा भरून आलं. खरं तर मी जसा मराठी ’ओन्ली’ शाळेत शिकलो तसंच माझ्या मुलांनीही शिकलं पाहिजे अशा मताचा मी नाहीये. त्यांनी ’वर्ल्ड सिटिझन’ व्हायला हवं आणि ’सुसंस्कृत’ होण्याकरिता संस्कृत श्‍लोकच म्हटले पाहिजेत या विचारांचा तर अजिबात नाहीये. पण आपण ज्या भाषेत, ज्या लोकांत, ज्या विचारात, ज्या वातावरणात वाढलो तेच अनुभव जर मुलांना मिळाले तर छान वाटतं. हा आमच्या ’कम्फर्ट’चा प्रश्‍न आहे. इतर एन‌आर‌आय‌इजला असाच अनुभव यायला हवा, असा हट्ट तर मुळीच नाही. जर कोणी म्हटलं, "आम्हाला काही परत जायचं नाहीये भारतात" तर वु‌ई कम्प्लिटली अंडरस्टॅंड दे‌अर पर्स्पेक्‍टिव्ह.
मुलं मात्र खूप खूष आहेत. नातेवा‌इकांत राहून, खूप मित्रांमध्ये खेळून आणि आजी-आजोबांच्या अटेन्शनमध्ये ती ’ऐष’ करतायत. त्यांना घरबसल्या आजी-आजोबा मिळाले आहेत आणि आ‌ई-बाबांना नातवंडं. घर आता भरून गेलंय. आणि त्यात हापूसचे आंबे, मॉन्सूनचा पा‌ऊस, सिंहगडावर हा‌ईक आणि नंतर झुणका-भाकरी, घरकामाला मदतीचा हात, बादशाहीचं जेवण (हो मला आवडतं!), पहिल्या पावसानंतरचा आपलासा वाटणारा सुवास आणी भाजी बाजारात जा‌ऊन भाव करण्याची इच्छापूर्ती (सौंची, माझी नव्हे.) हे सगळं अमूल्य. प्रा‌ईसलेस.

कळत-नकळत मन मात्र तुलना करत असतं. "मै और मेरी तनहा‌ई, अक्‍सर ये बातें करते है, यू‌एस मे होता तो कैसा होता?". सिग्नल बंद पडला तरीही चौक ’तुंबले’ नाहीत आणि ग्रीन सिग्नल पडताच मागून हॉर्न दे‌ऊन उगाच ’हॉर्नी’पणा केला नाही, तर काय मजा ये‌ईल राव! परवा दत्तवाडीतून जाताना दुमजली इमारती‌एवढ्या ला‌ऊडस्पीकरने मी उडालो... लिटरली!

नुकताच आरटी‌ओत एजंट न वापरता जायचा हौशी उपक्रम केला. माझ्या इंडियन लायसेन्सवरील पत्ता बदलायचा किरकोळ हट्ट होता. तीन फॉर्म्स, चार तास, पाच खिडक्‍या आणि शिव्यांची लाखोली वाहत रिकाम्या हाताने परतलो. त्यात मी विसरलेलो, की सौपण सोबत होती. "तुझा भारतात परतल्यापासून तोंडावरचा ताबा सुटलाय. जरा शिव्या कमी कर" हा सल्लाही मिळाला. नशिबाने मुलगा सोबत नव्हता नाहीतर त्याने "व्हॉट डिड बाबा से आ‌ईऽऽऽ?" असा सवाल करून मला प्रॉब्लेममध्ये टाकलं असतं. शेवटी सौने माझा वीक पॉ‌इंट... उसाचा रस... बिगर बरफ, प्यायला घालून माझं डोकं आणि पोट थंड केलं.
अमेरिकेत पर्सनल लायबिलिटी, प्रॉपर्टी रा‌इटस, रा‌इट टू इन्फॉर्मेशन, लॅक ऑफ करप्शन (किमान सामान्य माणसाकरता तरी), वक्तशीरपणा, स्वच्छता आणि पॅडस्ट्रिय‌अन रा‌इट ऑफ वे (पादचाऱ्यांना आधी रस्ता द्या) याची इतकी सवय झालीय की खरं सांगतो त्याची पदोपदी आठवण होते. रस्त्यावरून चालताना तर अगदी... ’पदो...पदी.’

मी आणि सौ प्रत्येक आल्या दिवशी ऍडजस्ट होतोय. इथली माणुसकी, आपलेपण, गोडवा, जिव्हाळा यांनी बहरतोय, तर इतर काही गोष्टींनी कोमेजतोय. "कुछ पाने के लिये कुछ खोना पडता है" हा शाहरुखचा बोध मला पटलाय. पण आता एन‌आर‌आयचा मुखवटा उतरवून, नॉर्मल वावरायचं आहे. ’आपल्याकरता’, ’आपल्यांकरता’ जगायचं आहे. नाटकं पाहायची आहेत, सामाजिक कामात भाग घ्यायचा आहे. आ‌ई- बाबांसोबत राहायचं आहे, टोटल बीस साल बाद! परवा आम्ही हाताने आधार देत बाबांना पर्वतीवर घे‌ऊन गेलो तर काय खूष होते. अपार्टमेंटच्या वॉकिंग ट्रॅकला प्रदक्षिणा मारायचा कंटाळा येतो म्हणाले. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा ताजेपणा पाहून आम्हाला अमेरिकी आठवणींचा विसर पडला. थोडा हारकर भी हमने बहोत कुछ पाया था.

म्हणतात ना, "इरादे नेक हो तो सपने भी साकार होते है". आमचंपण स्वदेशपरतीचं स्वप्न हळूहळू साकारतंय. तुमच्या शुभेच्छांची गरज आहे.

रक्ताची नाती

2009-04-10T08:14:00.000-07:00

रक्ताची नाती
बीप.बीप....बीप.बीप...बीप.बीप... "हा पेजर फेकुन द्यायला पाहीजे" असे त्रासिक सुर लावत मी तो आदळत बंद केला. आदल्या दिवशी रात्रीच एक रीलीज संपवुन पहाटेच्या साखरझोपेत, नुकताच झालेल्या साखरपुड्याच्या आठवणीत, पहुडलो होतो. परत डोळा लागतो न लागतो तोच फोनची घंटा खणाणली. आधी पेजर आता फोन. नक्किच आमचा रीलीज मॅनेजर असणार या खात्रिने, वैतागुन, डोळे चोळत मी फोन उचलला. "Who is it?" मी खेकसलो.
"अरे सुदु, हं ऎकु येतय का? मी दादा बोलतोय" .... आतापर्यंत माझी झोप उजाडलेल्या सुर्या एवढि उडाली होती. भारतातुन फोन येण्याच प्रमाण, स्काईप आधीच्या दिवसात अगदीच नगण्य होत. पुर्वी एकदा आईने कोणासोबत तरी बाकरवडी पाठवू का म्हणुन फोन केला होता तर मी खरडावुन सांगितलं होतं "तुझ्या फोनच्या खर्चात बाकरवडीची पाच पाकिटं आली असती. या पुढे मीच फोन करत जाईन." भारतातुन दादाचा फोन यायचं काहिच कारण नव्हतं. माझ्या ह्रुदयाचा एक ठोका चुकला. सगळ ठिक तर असेल ना !? "बोल दादा" मी थोड धैर्य गोळा केलं.
"आधी खाली बैस आणि नीट ऎक. मी अहमदाबादहून बोलतो आहे. बाबांना एक जबरदस्त ऍक्सिडेन्ट झालाय. डोक्याला खूप मार बसलाय. ते सध्या कोमात आहेत. आई...मी पुण्याहुन आणि वैभवी....दादा (माझी होणारी बायको आणि साला) मुंबईहुन अहमदाबादला पोहोचलो आहोत. पण तु काळजी करु नकोस. आय.सि.यु. मध्ये डॉक्टर नीट काळजी घेत आहेत. पिल्लु (बहिण) परीक्षेच्या तयारीत पुण्यात आहे. तीच्या सोबतीला तनुजा (दादाची होणारी बायको) घरी आहे" एका दमात त्याने मन हलकं केलं. तोवर माझं ध्यैर्य पुर्णपणे कोलमडलं होत. कसा बसा हुंदका आवरत मी विचारल "आणि आईऽ कशी आहे?". ती जरा मनाने हळवि आणि तीचा बाबांवर प्रचंड जीव. "घे तीच्याशीच बोल". त्या दिवशी आईला प्रथमच एवढं हिमतीने बोलतांना ऎकलं. तीच्या आत्मविश्वासातला फरक लक्षात येण्याजोगा होता.
वैभवीशी एका गंभीर विषयावर बोलायचा हा माझा पहिलाच प्रसंग. या पुर्वी ’गुजगोष्टी’ करणं किंवा नविन फियांन्से या नात्याने इंप्रेशन मारण्याचाच अनुभव होता. तीने तीच्या निपुण डॉक्टरी आवाजात "बाबा नक्की बरे होतील" असा दिलासा दिला आणि मी कसाबसा सावरलो.
प्रत्येक आई-वडिलांपासुन दूर रहाणाऱ्यांचं "Worst Nightmare" माझ्या समोर खऱ्या आयुष्यात उभं राहिलं होतं. तो पहाटेचा फोन वाजला आणि सगळं काही बदललं होतं.

आठवणींचा पूर

डोळ्यांसमोर सतत हाय-डेफिनेशन मध्ये आठवणींचा सिनेमा चालु झाला होता. मन अचानक वीस वर्ष मागे गेलं. लॅम्ब्रेटावर सगळा कुटुंब-कबिला घेवून निघालेले बाबा माझ्या डोळ्यासमोर आले. समोर हॅन्डल धरुन दादा... मागे पदर, साडी सावरत, लहान बहिणीला आवरत बसलेली आई, आणि सगळ्यात मागे स्टेपनिवर मागल्या सीटला कवटाळून, कसरती करत... मी ! हे सगळं अवडंबर आणि (स्टेपनिवर मला नको त्या ठिकाणी दणका देणारे) खड्डे सांभाळत, बाबा मिश्कीलपणे विचारायचे "आहेस का रे सुदु... का पडलास मागच्या मागे?". आज तेच बाबा अहमदाबाद सारख्या अनोळखी गावी, आयसियु मध्ये आयुष्याशी झगडत पडले होते, आणि मी ५००० मैल दूर राहुन काळजीशिवाय दूसरं काहीच करु शकत नव्हतो. स्टेटबॅंकेतल्या नोकरीच्या कामाने अहमदाबादला गेलेले असतांना त्यांच्या कारने रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या ट्रकला धडक दिली होती. डोक्याला बसलेल्या मारामुळे ’स्कल फ्रॅक्चर’ होऊन खुप रक्तस्त्राव झाला होता. मेंदुला सुज येऊन एक बाजु पॅरॅलाईझ झाली होती तर दुसरी बाजु अनियंत्रीतपणे सारखी हलत होती. नशिबाने सारख्या परदेशवाऱ्या करणारा दादा तेव्हा मदतीला भारतातच होता.
विचारांच्या कल्लोळाने आता माझा मेंदु बधीर होऊ लागला होता. Helplessness was killing me. बऱ्या-वाईट विचारांचं डोक्यात थैमान चालु होतं. पिंजऱ्यातल्या वाघासारख्या येरझारा घालण्याशिवाय काहीच करता येत नव्हतं.
महिन्यापुर्वीच बॅंकेतल्या कामाकरता बाहेरगावी असलेले बाबा, आमच्या साखरपुड्या करता मोठ्ठी सुट्टी काढून आले होते. त्यांच्या आनंदाच्याभरात ते पोस्टिंगला असलेल्या कोणत्याश्या गावाहुन तीन लग्नांना पुरतील एवढं सामान घरी घेऊन आले होते. साखरपुडा उरकल्यावर ते पोस्टिंगच्या ठिकाणी निघाले तेव्हा मी ऎटित वैभवीला रेल्वेस्टेशनवर त्यांना सी-ऑफ करायला घेवुन गेलो होतो. सामान चढवुन माझी वैभवीला सिनेमाला घेवुन जायची घाई चालली होती. माझा उताविळपणा त्यांनी नेमका हेरला. "तुम्ही निघा आता. गाडी सुटायला अजुन वेळ आहे. मी बसतो काही वाचत." वैभवीने मला चिमटा काढत शांत केलं. बहुदा तीला म्हणायचं होतं "अरे मुला, तु वडिलांना हमाल म्हणुन सामान लोड करुन द्यायला आलायस का सी-ऑफ करायला?" पण शेवटी माझ्या पोरकटपणाला प्रोत्साहन देत त्यांनी आम्हाला बोगी बाहेर काढलं. शेवटी गाडी सुटली.... एकदाची... आणि मी उड्या मारत सिनेमाला जायला काढता पाय घेतला.
आपल्या माणसाचं मोल ते दिसेनासे होई पर्येंत का कळु नये हे मला अजुन कळलेल नाहिये. मला वाटत आपला सर्वसामान्य व्यवहारीपणा ’आपल्या’ लोकांनाही लावायला हरकत नाही. जस आपण नाही का, दुकानातल्या सुपर-सेल वर तुटुन पडतो.... "ईन्जॉय व्हाईल सप्लाईज लास्ट!". ... तेच लॉजिक. फरक फक्त एवढाच की हे सप्लाईज संपले तर हजारपट जास्त मोल देवूनही परत मीळत नाहीत.

यु.एस.ए. ते आय.सि.यु.
मी रोज अपडेट घेत होतो. दिवसाची रात्र आणि रात्रिचा दिवस होत होता. मी स्वतःला कामात गुंतवुन घेण्याचा विफल प्रयत्न करत होतो. अहमदाबादला आता बाबांच्या मदतीला दोन्ही होणाऱ्या डॉक्टर सुना ’लोकं काय म्हणतील?’ ह्याची पर्वा न करता धावुन गेल्या होत्या. माझ्या आणि दादाच्या सासुरवाडींनी लग्ना अगोदरच सासरेबुवांची काळजी घ्यायला त्यांची ’पाठवण’ केली होती.... ते पण एका नविन गावी, केवळ जाणिवेने .... विश्वासावर. माणुसकीने पारंपारिकतेवर विजय मिळवला होता.
मी आतुरतेने वाट पहात असलेली गुड न्युज काही येत नव्हती. शेवटी मी मनिषाताईला फोन केला. ती पुण्यातली आमची शेजारी. एक नामांकित डॉक्टर, नुकतीच बदलुन अमेरिकेत आलेली. तीला तपशील देत अखेरीस मी विचारलं... "ताई... मी जाऊ?". "किती दिवस झाले म्हणालास तु कोमात जाऊन?".. "चार".. "लग्गेच निघ". मग माझी चक्र हलली. दोन दिवसा आधीच घेतलेली कामाची जबाबदारी ’हॅंन्डऒव्हर’ करत मी निघालो. It was leave without pay, but worth every penny lost.
माझ्या सासुबाई, होणाऱ्या जावयाला मुंबई एअरपोर्टला धीर आणि अहमदाबादच तिकीट द्यायला स्वतः आवर्जून आल्या होत्या. एका आईच्या मायेने सांत्वन करत त्यांनी मला आधार दिला. अहमदाबाद एअरपोर्टला घ्यायला दादा आला होता. मला सावरुन घेतांना त्याच्या चेहऱ्यावरची काळजी लपवायचा तो असफल प्रयत्न करत होता. शिक्षणाच्या निमित्याने आम्ही समजायला लागल्या पासुन दूर राहिलेलो असल्याने आमच्या भावांतली भावनिक संभाषणाची ही पहिलीच वेळ, केवळ फॅक्ट्च्युअल तपशीलांवरच संपली.
आयसियुच्या बाहेरच आमची फलटण भेटली... आई आणि सोबत तीच्या होणाऱ्या सुना. माझं बाहेरच इतकं ब्रेन-वॉशिंग झालं की मी आत नेमकं काय पहाणार आहे याचीच मला धास्ती भरली. वैभवीच्या पाठोपाठ मी एक एक बेड आणि पडदा ओलांडुन जात होतो आणि अनेक कुटुंबांची अगतिक स्थिती पहात होतो. कोणी ८० टक्के भाजलेलं, कोणी हार्टऍटॅक मधुन सावरणारं, कोणी ऍक्सिडंट होवुन लोळागोळा झालेलं, एका पडद्याआड ताटातुटीमुळे एका पत्नीने फोडलेला हंबरडा.... मन पिळवटून टाकणारं ते भयाण वातावरण होतं. एव्हाना मला भोवळ आली. कसा बसा तोल सावरत मी बाबांपर्यंत पोहोचलो तर धक्काच बसला..... तो औषधांचा उग्र वास, सलाईन, रक्ताच्या पिशव्या, जीव असल्याची ग्वाही देणारं ईसिजिचं ते निर्जीव यंत्र, अनेक ट्युबांचं जाळ, टेबलावर बाटल्यांचा खच, तोंडावर सुतकी भाव ठेवून कामात मग्न नर्स आणि बाबांचा अनियंत्रित हलणारा एकच हात........ फोनवर मला धीर देतांना हे सगळं बरचं सौम्य करुन सांगण्यात आलं होतं. मला सावरायला दोन दिवस लागले.

"पप्पाजी"

बाबांच्या अपघाताचा सविस्तर तपशिल लवकरच मिळाला. त्यांना जीवनदान देणाऱ्या देवमाणसांच्या भाषेत सांगायचं झालं तर.... "मै (मेहुलकुमारजी), अंबालालजी, विमलजी, राजेशकुमारजी और बिरजुभाई, अमावसके दिन मंदिर जा रहे थे, मारुती वॅन मे । रास्तेमें भीड देखी तो समझा ऍक्सिडंट हो गया है। पप्पा का बहोत खुन बेह रहा था । बेहोश थे । कोई हाथ लगाने को तैयार नही था । हमने सोचा भगवान ने हमे मंदिर के बजाय यहा उन्हे बचाने के लिये भेजा है । खुन को हाथ से रोक कर हमने पप्पा को उठा के वॅन मे डाला और ले गये गोव्हर्मेंट हॉस्पिटल । कंपाऊन्डर बोला एफ़आयआर के सिवाय हात नहीं लगा सकते तो बिरजुभाईने उसके कान के नीचे एक थप्पड लगाई । डॉक्टरसे, नेता का नाम लेके ऍडमिट करवाया । सरपे दबाया हुवा हाथ निकाला तो खुन की पिचकारीसे बगलवाली वाल रंग गई । बाद मे पप्पाजीके पॉकेटसे बैंकका कार्ड मिला और किसीने मम्मीजीको फोन लगाया ।"....
या चाळीशी-पन्नाशीच्या सर्वसामान्य दिसणाऱ्या गुजराथी बांधवांनी असामान्य काम केलं होतं. त्यात त्यांचा गडबडीत हरवलेला मोबाईल, रक्ताने माखलेली गाडी ... ह्याची त्यांना पर्वा नव्हती. आम्ही त्यांना किमान हरवलेल्या मोबाईलचे पैसे, येनकेनप्रकारेन देण्याचा प्रयत्न केला. पण ही असामान्य लोकं आम्हां सामान्यांची पैश्याची भाषा बोलायला तयारच नव्हते. त्यांना हवी असलेली गोष्ट पैशाने विकत घेण्याजोगी नव्हती .... "हमे तो बस्स, पप्पाजीको उनके पैरोंपें.. हम निकले थे वो मंदिर ले जाना है... तो हम को सब कुछ मिल जायेगा"
त्यांनी आमच्या आईला "मम्मीजी" तर बाबांना "पप्पाजी" ही पदवी प्रेमाने बहाल केली होती !

मदतीचे हात

आमचं नविन कुटुंब आता हॉस्पिटलच्या एका खोलीत वसलं होतं. ६x६ ची खोली, एक खिडकी, एक दार, एक बेसिन, एक फॅन.. बस्स. त्यात आम्ही किमान सात लोक - आई, तीन मुलं, दोन होणाऱ्या सुना, दुरवर प्रवास करुन येणारे नातलग आणि गोडबोलेकाका. ते मुळचे मराठी, पण अहमदाबादला स्थाईक झालेले. त्यांच्या मराठीला एक गोड गुजराथी हेल होता. आमचा त्यांच्याशी आधीचा काहीच परिचय नव्हता. ते बाबांच्या बॅंकेत नोकरीला होते. तिथुनच त्यांची बाबांशी थोडीफार ओळख झालेली. आपल्या गावी, आपला एक सहकर्मचारी मृत्युशी झगडतो आहे आणि त्याचं कुटुंब नविन गावी एकटं पडलय ह्याच कल्पनेने त्यांना ’व्यापलं’ होतं. आम्ही आळीपाळीने २४ तास बाबां सोबत असायचो. ड्युटिवरील डॉक्टर आणि नर्स नीट काळजी घेत आहेत ह्याची खात्री करायला, बेडसोअर्स होत नाहीयेत आणि ते खाली पडणार नाहीत याची काळजी घ्यायला. दिवसभर बॅंकेतलं काम संपवून गोडबोलेकाका रात्री आठाच्या ठोक्याला हजर असायचे, फ्रेश! अधुन मधुन सोबत आईला आधार द्यायला काकुही असत. "अहो तुम्हा सगळ्यांना दिवसभर आहेच की... मला काय बॅंकेतच जायचं आहे" असा ते विनोद करत. "मी जागतो सकाळी २ ते ६. तुम्ही जरा झोप काढा" असं म्हणत सगळ्यात कठीण वेळ ते मागुन घ्यायचे.
या आधी मला कॉलेजात सबमिशन्सच्या आदल्या रात्री नाईटस मारायचा अनुभव होता, पण ही जबाबदारी फारच मोठी होती. काही रात्री बाबांच्या उशाशी जागल्यानंतर, मी अनेक रात्री झोपेतुन ओरडत भेदरुन उठायचो. कायम एकच स्वप्न ..... ऑन माय वॉच, मला नकळत डोळा लागलाय आणि त्यात बाबा पलंगावरुन खाली पडलेत आणि मी काहीच करु शकत नाहीये. मेंन्टल ट्रॉमा झालेल्या लोकांना असली नाईट्मेअर्स पडतात म्हणे. युध्दातुन परत येणाऱ्या सैनिकांना कीती मानसिक तणावातुन जावं लागत असेल, नाही? त्यांचे अनुभव तर अजुन कितीतरी जोखमीचे आणि भयावह असतील.
आत्या, काका, मामा, त्यांची मुलं, सुना, फॅमीली फ्रेंड्स... सगळे कामातुन वेळ काढत भेटीला, मदतीला, आधाराला येऊन जायचे. त्यांनी नवस बोलले, उपास केले, पारायणं केली, अंगारा पाठवला. प्रत्येक जण आपापल्यापरीने जमेल तशी मदत करत होतं.
अहमदाबादच्या मराठी व अमराठी लोकांनी सर्वतोपरी मदत केली. रोज सकाळी चहा आणि आंघोळीचं गरम पाणी तयार असायचं. रात्री दादाचा मित्र आईसाठी पथ्याच जेवण घेऊन यायचा.
बाबांच्यात आता मराठी, गुजराथी, पंजाबी आणि बंगाली रक्त पण वहात होतं. प्रथम, काही भेटीस येणाऱ्या नातेवाईकांनी रक्त दिलं. अनेकांचे ब्लडग्रुप मॅच व्हायचे नाहितं. अजुन रक्ताची गरज पडली तेव्हा साल्याने त्याच्या ऑफिसच्या अहमदाबाद शाखेत आवाहन केले. आवाहनानंतर तासाभरात अनेकांनी बाह्यावर करत, काहीही मोबदल्याची अपेक्षा न ठेवता, आनंदाने रक्त दिल. आपण एक जीव वाचवतो आहे ह्याच भावनेने ते उत्साही दिसत होते.
ह्या सगळ्यांच्या आधारावर आम्ही सगळे नविन गावी तग धरुन होतो आणि रोज उगवत्या सुर्या बरोबर परत mission "increasingly" impossible च्या मागे लागायचो.

दोन ईंची ब्रेक थ्रु

आता बाबांना कोमात जाऊन एक महिना उलटून गेला होता. आलेली दिवाळी फुसक्याबारसारखी अपेक्षा उंचावून निघुन गेली. कोमा, इंफेक्शन, तापाशी लढतांना अनेक औषधं झाली, सिटि स्कॅन झाले, अंगारे, पोथ्या, पारयणं, नवस झाले. प्रत्येकाने आपआपल्या परीने प्रयत्न केले. पण यश मात्र हाती लागत नव्हतं. एवढे उपाय करुन सुध्दा रिकव्हरी दिसत नव्हती आणि टेंशन वाढत होतं. माझं मन आता वैभवीच्या "बाबा नक्कि बरे होणार" या मंत्रावर शंका घ्यायला लागलं होतं. "हे बघ, स्टॅटिस्टिकली, कोमात पाच दिवसानंतर वाचणाऱ्यांचं प्रमाण..... " माझं गणिती वाक्य अर्धवट तोडत ती म्हणायची "ते काहीही असो. मला खात्री आहे बाबा नक्किच शंभर टक्के शुद्धीवर येणार." शेवटी एन्डोस्कोपि स्पेशालिस्ट कडे गेलो असतांना ’युरेका’क्षण आला. तोंडातली फिडिंग ट्युब २ ईंचानि भलत्याच ठिकाणी औषधं पोहोचवत होती. दोन ईंची ट्युबचं महत्व त्या दिवशी कळालं. आमच्या आशा परत पुलकित झाल्या. प्रयत्न नव्या जोमाने सुरु झाले.
एके दिवशी आईच्या नकळत तिला बाबांच्या उशाशी बसुन, त्यांचा हात हातात घेत हळुवारपणे कोमातुन बाहेर बोलावतांना पाहिलं. बाबा आपलं बोलणं ऎकत आहेत असा तिचा विश्वास होता. या आधी माझ्या नवतरुण खुळचट फिरंगी विचारांच्या भरात मी त्यांना चिडवायचो "अरे काय तुम्ही.. फक्त ऑफिस, घरकाम, मुलं... हेच का तुमचं आयुष्य? जरा हातात हात घेवुन पिक्चरला का जात नाही? एवढं काय ते लाजायचं." आईपण कमाल करायची. पुजा समारंभाला बाबांसोबत "मम आत्मनाः" करत, पळीने उदकसोडतांना नव्यानवरी सारखी लाजायची. नंतर मला उपदेशाचे पाठ मिळायचे... "अरे प्रेम असायला हातात हात घालुन, नट-नट्यांसारखं गावभर गाणी म्हणत हींडावं लागत नाही". तो उपदेश माझ्या ’मॉडरर्न’ डोक्याच्या आरपार निघुन जायचा. आईचं ते हळुवार बोलावणं ऎकुन असं वाटायचं की अचानक बाबांच्या हातांना परत संवेदना यावी आणि आईच्या हातांना त्यांनी अलगद धरुन घ्याव.
ट्युब योग्य जागी बसल्यानंतर, आधी निरुपयोगी ठरणारी औषधं आता आपली किमया दाखवु लागली होती. चार पाच दिवसांनी हाताचं ते अनियंत्रित हलणं बंद झालं. हळुहळु त्यांच्यात संवेदना येऊ लागली, डोळ्याच्या पापण्या हलायला लागल्या, ओठ थरथरायला लागले. अखेरीस एक दिवस बाबा त्यांच्या आवडीचं स्त्रोत्र, विष्णुसहस्त्रनाम पुटपुटत हळु हळु कोमातुन बाहेर आले. त्यांची आतल्याआत चाललेली स्ट्रगल तेव्हा दिसली. आमच्या आंनंदाला पारावार उरला नाही. बाहेरच्या नुकत्याच संपलेल्या दिवाळीच्या फटाक्यांचे आवाज आमच्या मनात परत जागे झाले.
त्या नंतर आमची रोज ओळख परेड चाले. बाबांच्या नशिबाने त्यांना बायकोचं नाव नीट आठवलं ! मुलांची नाव एकदम आठवली नाहीत मात्र त्यांनी एकएका वाक्यात तीनही मुलांची व्यक्तिचित्र त्यांच्या मिश्किल शैलीतुन इतकी बेमिसाल मांडली की आम्ही सर्वांनी तोंडात बोटं घातली. बाबांच्या स्मृतीत आम्ही पोरं नावांनी नाही तर आमच्या ’करतुतीं’नी घर करुन होतो !
ते हळु हळु चालायला फिरायला लागले आणि घरी जायची परवानगी मिळाली तोवर अहमदाबादेतल्या आमच्या वास्तव्याचा दिड महिन उलटुन गेला होता. त्यांना पुर्णपणे पुर्ववत व्हायला एक वर्षाहुन जास्त वेळ लागला.
अहमदाबादहुन निघायच्या आदल्या दिवशी बाबांना वाचवणारे गुजराथी बांधव आवर्जुन वॅन घेवुन आले होते, त्यांच्या पप्पाजींना आणि आम्हा सगळ्यांना त्यांच्या श्रद्धेच्या मंदिरात व आपल्या घरी जेवायला घेऊन जायला. त्या दिवशीच्या खाकऱ्याची आणि ऊंधियोची चव काही औरच होती.

देव + माणसं = देवमाणसं !!
माझा चमत्कारांवर, अंधश्रद्धांवर विश्वास नाही. माझ्यामते बाबांचा सर्वपित्री अमावस्येला झालेला अपघात हा केवळ को-ईंसिडंस होता. कदाचित त्या रात्री जरा जास्त अंधार असावा. पण ’देव’ ह्या संकल्पनेने आम्हा सगळ्यांना आशा दिली हे मात्र खरं आहे. हतबल क्षणी, मनुष्याच्या ताकदीच्या बाहेरही अनेक गोष्टी आहेत ह्याची जाणीव होते. "आसमान मे रहेने वाला जादुगर" काही किमया करुन जाईल ह्या पुसटश्या आशेवर आम्हाला संकटातल्या दिवसांना सामोर जाण्याचं बळ मिळालं.
आभार मानायचे ते कोणा कोणाला? रस्त्यावर निपचित पडलेल्या अपरीचीत व्यक्तिला मदतीचा हात देणाऱ्या जीवनदात्यांचे? की बाबांच्या रिकव्हरी फेज मध्ये त्यांचा आत्मविश्वास परत द्यायला एक बिनकामी पोस्ट तयार करणाऱ्या स्टेटबॅंकेतल्या स्नेह्यांचे? की सामजिक भोचकपणा झुगारुन देत, फुलटाईम घरचे डॉक्टर्स देणाऱ्या आमच्या सासुरवाडींचे? की दुखाःच्या क्षणी आपापल्या परीने आधार देणाऱ्या सगळ्या आप्तस्वकियांचे? ही सगळी लोकं तर आभारप्रदर्शनाच्या फॉर्म्यालिटि पलीकडे गेलेली आहेत. माणुसकीने आपलंसं करणारी ही लोकं भेटल्यावर माझा देवावरचा विश्वास वाढला नसला तरी देवमाणसांवरचा विश्वास नक्किच दृढ झाला आहे.
बायकांच्या भावनिकतेवर पुरुषदृष्टिने कितीही विनोद केले तरी, रात्री रडणाऱ्या बाळाचा टाहो ऎकुन फुटणारा पान्हा आणि आयुष्याशी झगडत असलेल्या नवऱ्याची काळजी घेणारी बायको बघितल्या शिवाय त्या भावनिकतेची आणि संवेदनाक्षमतेची खरी किंमत कळत नाही.
देश, वेष, भाषा, जात, ह्यांच्या पलीकडे गेलेली माणुसकी पाहिली की माणसाचं खरं ’नेचर’ कळतं. भावनेच्या आधारावर, संवेदनाक्षम मनं मोकळी करत जाणारी ही चालती बोलती देवमाणसं भेटली की त्यांच्या पाऊलावर आपली छोटी पावलं टाकाण्याची प्रेरणा मिळते.
जीवनदान देणारी उदात्त मनुष्यवृत्ति पाहिल्यावर, जेव्हा जीव घ्यायला निघालेले, लोकांना दूर करणारे, संकुचीत वृत्तीचे मराठी-बिहारी, रशियन-जॉर्जियन, हिंदु-मुस्लिम, जातीय वाद ऎकले की वाटतं, "व्ही क्यॅन डु बेटर दॅन धिस". बाबांच्या एका जुन्या वहीत लिहिलेला शेर आठवतो - "अश्कोंको जो शबनम समझे, दर्दोंको जो सरगम समझे, ईंन्सा है वो ईंन्सा बडा, जो दुश्मन को भी हमदम समझे".

रक्ताची नाती
कधी कधी जुन्या आठवणींना उजाळा मिळतो, उंधियो खातांना घास घशात रेंगाळतो, डोळे पाणावतात, आणि आमच्या आयुष्याला नविन वळण देणारी १९९९ ची ती अहमदाबाद मधली दिवाळी आठवते. आम्ही सगळे त्या अनुभवातुन खुप शिकलो. हा माझ्या डोळ्यांनी पाहिलेला, मनाने जाणवलेला फक्त चार महिन्यांचा आढावा. बाकी लोकांचे अनुभव बरेच वेगळेही असतील. पण ते, मी इथे सांगणं योग्य ठरणार नाही.
"झाडांमधुन जंगल पहायचं असेल तर जरा दूर जावं लागतं" म्हणतात. आज या गोष्टीला बरीच वर्ष झाली आहेत. आता दूरुन माणुसकीचं जंगल कसं स्वच्छ दिसतय !
आम्हा दोन्ही भावांची लग्नं ठरल्या प्रमाणे दोन महिन्यातच धुमधडाक्यात साजरी झाली. सासरकडच्या मंडळींनी जय्यत तयारी केली होती. अंगावर पांढरा कोट आणि गळ्यात स्टेथ्सस्कोप घालुन अहमदाबादमध्ये डॉक्टरच्या रुबाबात वावरणाऱ्या सुना, आता नऊवारीत आणि दागिन्यात लाजल्या सवरल्या होत्या. त्यांच्या सौंदर्यावर सजलेला तो आत्मविश्वासाचा, अमाप जिव्हाळयाचा, आणि माणुसकीचा अदृश्य दागिना त्यांचं रुप अजुनच खुलवत होता. लग्नाला सगळ्या नातेवाईकांत, शुभचिंतकात अहमदाबादच्या खास नातलगांचापण समावेश होता. अंबालालजी, मेहुलकुमारजी, विमलजी, राजेशकुमारजी, बिरजुभाई आणी गोडबोलेकाका आवर्जुन आले होते.
आमच्या रक्ताच्या नात्यात आता अनेकांची भर पडली होती. ’बहनेवाला खुन’ थांबवणारी, पिशव्या भरभरुन रक्त देणारी, आणी एका तान्हुल्यागत काळजी घेत बाबांना नवजीवन देणारी "रक्ताची नाती".